ثابت و نفى يك حكم حرجى كه به دليل ديگر ثابت بوده ، داشته باشد . پاسخ سوّم : ايشان در مورد روايت « عبدالأعلى » نفى حكم حرجى را استظهار نموده‌اند ، امّا نسبت به بقيّه روايات چنين ادّعا و استظهارى نمىكند ؛ در حالى كه لسان و سياق روايات از اين جهت واحد است ؛ بنابراين ، استظهار ايشان صحيح نمىنمايد . جمع‌بندى مطالب و نكات آيهء شريفه از مجموع مباحثى كه در ذيل آيهء شريفه و روايات بيان شد ، شش مطلب بدست مىآيد كه عبارتند از : 1 - اثبات ادّعاى مشهور مبنى بر دلالت آيهء شريفه : « مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدّينِ مِنْ حَرَجٍ » بر نفى حكم حرجى در شريعت ، و اين كه چنان‌چه يكى از احكام الزامى امتثال آن منجر به حرج شود ، ديگر آن الزام برداشته مىشود . بنابراين ، دلالت اين آيه شريفه بر مدّعا تامّ است . 2 - آن‌چه از مجموع روايات و به خصوص روايت « عبدالأعلى » بدست آمد ، اين است كه « مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدّينِ مِنْ حَرَجٍ » عنوان تعليلى دارد و صرف حكمت نيست . 3 - از رواياتى كه در ذيل آيهء شريفه بيان گرديد ، به قرينه مورد و سؤال مطرح شده در آنها استفاده مىشود كه آيهء شريفه « مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدّينِ مِنْ حَرَجٍ » در مقام امتنان است . البته به نظر مىرسد ، از خود آيه شريفه به تنهايى نمىتوان چنين مطلبى را استفاده نمود ، بلكه با قرينيّت روايات به اين معنا مىتوان رسيد ؛ و در مباحث آينده نيز روشن خواهيم ساخت كه ملاك صحيح و دقيق عبارت از تسهيل است ؛ و بين اين تعبير و عنوان امتنان فرق روشنى وجود دارد . 4 - از بحث‌هايى كه در قاعده لاحرج - به عنوان تنبيهات قاعده - مطرح مىشود اين است كه منظور از حرج چيست ؟ آيا حرج شخصى مراد است يا حرج نوعى ؟ گستره بحث را در قسمت تنبيهات ذكر مىكنيم ؛ امّا به طور اجمال ، اگر بگوييم حرج شخصى